Overheid laat statiegelddossier over aan lobbykrachten

op 24 juni 2015 door lise witteman in achtergrond

De milieubeweging jubelde afgelopen week over het nieuws dat statiegeld op grote frisdrankflessen niet zou worden afgeschaft. Bovendien komen er experimenten met retourpremies op zwerfafval. Maar in feite is er amper iets concreets afgesproken. Het lijkt eerder op het begin van weer een nieuw hoofdstuk in dit decennia-durende lobbydossier.

Het zou mooi zijn om dit artikel te beginnen met een uiteenzetting van het aandeel flesjes en blikjes in het zwerfafval. Vervolgens kunnen dan onafhankelijke rapporten over een effectieve aanpak naast elkaar worden gelegd. Om zo uiteindelijk te komen tot een objectieve waardering van het besluit van staatssecretaris Wilma Mansveld (Milieu) vorige week. Daarin stelt ze dat statiegeld voorlopig nog niet wordt afgeschaft, maar ook niet wordt uitgebreid omdat er zal worden geëxperimenteerd met andere, nieuwe inzamelmethoden.

De realiteit is dat zo’n artikel aan de hand van harde onderzoeksresultaten vrijwel onmogelijk is. In de decennia dat de discussie al woedt over bestrijdingsmethoden van zwerfafval, is het ministerie namelijk om te beginnen al weinig verder gekomen dan enkele Vlaamse cijfers te betrekken op Nederland om een beeld te krijgen van de omvang van de problematiek. Al die tijd heeft de Rijksoverheid die bal neergelegd bij gemeenten, milieulobby (gesponsord door de statiegeldmachinefabrikant) en de verpakkingsindustrie. Dat resulteerde weer in eindeloos elkaar en de politiek bestoken met zelfbekostigde rapporten waarvan het waarheidsgehalte dan ook steevast werd betwist.

Toch is er wel één duidelijke ontwikkeling zichtbaar in die jarenlange strijd. Het idee om statiegeld op grote flessen uit te breiden naar kleine flesjes, is gekanteld naar voornemens om op termijn statiegeld juist in zijn geheel áf te schaffen. 1-0 voor de anti-statiegeld lobby.

Plastic Heroes

Het winnende argument daarbij was dat het halfslachtig is om je alleen druk te maken over de drankverpakkingen tussen het zwerfafval, als je ook met een integrále zwerfafvalaanpak kan komen. Slim gevonden, want in feite vreest de industrie natuurlijk vooral dat de verkoop van kleine flesjes danig wordt geremd als er een statiegeldtarief komt op het cola’tje dat je onderweg bij het tankstation of de kiosk koopt. Bovendien: wie heeft er zin om dat flesje mee naar huis te slepen, om tijdens de weekendboodschappen met de grote flessen in te leveren? Zeker níet de jeugd, die toch de belangrijkste doelgroep vormt.

Dus werd er als alternatief een breed scala aan inzamel-alternatieven ontplooid, zoals het Plastic Heroes-initiatief. Dat zijn die oranje bakken voor supermarkten waar alle plastic tassen, lege boterkuipjes, ketchupflessen en kleine PET-flesjes in kunnen om gerecycled te worden tot bermpaaltjes. Tot grote tevredenheid van CDA-staatssecretris Joop Atsma. Hij was het dan ook die in 2011 de frisdrankindustrie volledige afschaffing van statiegeld per 2015 in het vooruitzicht stelde als op de ingeslagen weg werd doorgegaan. De milieulobby betwistte de plannen op tal van punten, maar kreeg geen voet meer aan de grond.

Maar tóen trad PvdA-staatssecretaris Mansveld aan. De linkse partij had altijd al een voorkeur voor statiegeld, maar zag zich tegelijkertijd gebonden aan de raamovereenkomst met de industrie. Toch vond Mansveld daarin haar stok om de hond mee te slaan, toen vorig jaar bleek dat aan één van de prestatie-afspraken niet was voldaan: het uit de supermarkten verbannen van drankverpakkingen met de giftige stof PVC. Kortom, per 2015 werd er nog helemaal niets afgeschaft. En vorige week kwam ze opnieuw tot die conclusie, tot vreugde van de milieulobby, toen de doelstelling opnieuw niet bleek gehaald.

Daarbij introduceerde Mansveld een nieuw plan: de raamovereenkomst blijft van kracht, maar erbij komt dat de verpakkingsindustrie samen met gemeenten tot 2018 gaan experimenteren met retourpremies voor zwerfafval. Denk aan inzamelacties van scholen en sportclubs, tegen een aardige beloning. En dat moet uiteindelijk leiden tot landelijk uitrolbaar beleid.

1-1 voor de milieulobby, zo kopten de kranten. Maar in werkelijkheid tocht het plan nog aan alle kanten. Want ook navraag bij het ministerie leert dat het enige dat de ‘verpakkingscoalitie’ van gemeenten en industrie heeft afgesproken, is dat er per oktober een plan ligt om verschillende zwerfafvalprojecten te beginnen in een handjevol gemeenten. Over doelstellingen of concrete financiële bijdragen van de industrie wordt met geen woord gerept. Bovendien is het nog volstrekt onduidelijk wat er op termijn concreet wordt verwacht van een ‘landelijke aanpak zwerfafval’. Dat alles moet nog worden becijferd en uitgewerkt, waarbij het verleden leert dat dus ook alles tot in het oneindige nog bediscussieerd en belobby’d zal worden.

Vanuit de frisdrankindustrie is dit allemaal volledig te begrijpen. Zolang de tendens is dat statiegeld op termijn volledig wordt afgeschaft in plaats van uitgebreid, is het goed. Vanuit het ministerie, dat al lang blij is als partijen hun problemen met elkaar oplossen, ook. Maar hoe zit het dan met de gemeenten, die met de overlast en het grootste deel van de kosten van zwerfafval zitten opgescheept?

Een woordvoerder van de Vereniging Nederlandse Gemeenten (VNG) blijkt desgevraagd louter positief gestemd. ‘Het klopt dat er nog niets concreets voor ligt, maar we gaan mooie nieuwe initiatieven ontwikkelen waar we veel van verwachten. We kunnen voorop lopen in duurzame vernieuwing.’ Er klinkt ook geen greintje spijt dat statiegeld niet wordt uitgebreid naar kleine flesjes, ‘want wie weet wat voor andere opties er nog zijn. En hiermee hebben we in ieder geval alle partijen aan tafel. Dat is echt heel bijzonder.’

Vlaamse daadkracht

Zo is het lastig hoogte krijgen van de daadwerkelijke belangen van de gemeenten. Wel leert de raamovereenkomst dat gemeenten extra geld krijgen voor het inzamelen en sorteren van de grote flessen, mocht het statiegeldsysteem inderdaad worden afgeschaft. Wellicht dat het uitzicht op die vrij besteedbare centen de doorslag geven.

Donderdag zal de Tweede Kamer zich buigen over de nieuwe plannen, maar veel tegenstand wordt er niet verwacht. Intussen vindt bij onze zuiderburen een omgekeerde ontwikkeling plaats. Daar neemt de overheid wél het heft in eigen hand. De Vlaamse minister voor Leefmilieu Joke Schauvliege overweegt het invoeren van statiegeld op alle plastic drankflessen en –blikjes met een heffing van tussen de 10 en 50 eurocent. Dat zou op termijn zelfs moeten worden uitgebreid naar alle glazen flessen en kartonnen drankverpakkingen. Reden: de 60 miljoen euro aan jaarlijkse opruimkosten van de Belgische bermen. Het ambtenarenapparaat van Schauvliege werkt de details van de plannen momenteel uit.

En zo heeft de frisdrankindustrie in Nederland mogelijk alsnog wat te vrezen. Want als de Vlaamse aanpak succesvol blijkt, kunnen alle kaarten zomaar opnieuw geschud worden. Wie weet of de hete adem van het Vlaamse alternatief de lat voor de Nederlandse experimenten nét dat beetje hoger legt.

Tags:

Reageren?

Comments are disabled.