Voedselmultinationals bedreigen Nederlandse zadenrijkdom via octrooirecht

op 10 juni 2015 door lise witteman in achtergrond


Een eensgezinde Tweede Kamer kaart vandaag in een debat en binnenkort tijdens een uitgebreider overleg de risico’s aan van buitenlandse multinationals die het op onze voedingsindustrie hebben voorzien. De zorgen zijn verder gerezen door een uitspraak van het Europees Octrooibureau die de weg effent voor grote overnames op het gebied van Neêrlands kleine trots: de zadenbranche. Maar kan staatssecretaris Dijksma van Economische Zaken daar überhaupt nog iets tegen beginnen?

Nederland is met een rijkdom aan familiebedrijven momenteel wereldwijd de grootste exporteur van ‘plantaardig uitgangsmateriaal’; zaden dus. Dat levert jaarlijks zo’n 2,5 miljard euro op, met een opgaande lijn in groei volgens sectorvertegenwoordiger Plantum. En dat is natuurlijk ook goed nieuws voor de inmiddels meer dan 10.000 banen binnen die sector, nog los van de indirecte werkgelegenheid.
Binnen deze succesvolle kwekersbranche gelden nog de door de Duitsers in 1941 geïntroduceerde rechten die er mede voor zorgen dat we wat te kiezen hebben als het gaat om de groente die op ons bord belandt. Immers, wie een nieuw plantenras heeft gekweekt kan weliswaar een paar jaar het alleenrecht claimen op de verkoop ervan, maar intussen mogen andere kwekers het ook doorontwikkelen tot weer een nieuwe variant groente.

Juist door die gang van zaken lijkt nu een streep gezet met een uitspraak eind maart van het Europees Octrooibureau. De Leidse hoogleraar Paul van der Kooij, expert op het gebied van intellectueel eigendom, constateert dat de Nederlandse kwekers daarbij het onderspit hebben gedolven: ‘Deze slag hebben de klassieke veredelaars verloren. De uitspraak maakt het mogelijk dat je een enkele eigenschap van een plant via het octrooirecht beschermt. Het kwekersrecht staat daar los van.’

Vertaald naar de praktijk: wie een octrooi heeft verkregen op een broccoli met een makkelijk te plukken lange steel, kan verhinderen (of hoge vergoedingen eisen) dat anderen die broccolisoort ook verkopen of doorontwikkelen, zélfs als een kweker bij toeval óók broccoli met een lange steel tussen zijn gewas vindt.

Eigenschappen

Want dat maakt die octrooien op planteneigenschappen zo opmerkelijk: het zijn eigenschappen die ook gewoon in de wilde natuur voorkomen in plaats van uitvindingen die volledig uit het menselijk brein ontspruiten. Als zo’n zadenmarkt dus uiteindelijk nog maar in handen van enkele spelers raakt, kunnen zij in theorie de diversiteit van het voedselaanbod vrijwel volledig beheersen door via overnames en octrooien bezit te nemen van het ene na het andere superieure ras en de rest uit de markt te concurreren.

Van der Kooij: ‘Naarmate er meer sprake is van concentratie van de markt en slechts een klein aantal bedrijven dat beschikking heeft over al die octrooien, ga je richting een monopolie. Als klassieke veredelaar kan je dan nog wel proberen via het mededingingsrecht tegen die economische machtspositie in het geweer te komen, maar dat betekent jaren aan kostbare juridische procedures. Daar zit het midden- en kleinbedrijf natuurlijk niet op te wachten.’

En daarop richt zich dan ook precies de zorg van de gehele Tweede Kamer, verwoordt CDA-Kamerlid Jaco Geurts: ‘Hoewel het nu nog goed gaat met onze kwekers, is de toekomst hoogst onzeker. We krijgen vanuit de kwekersbranche signalen over Amerikaanse en Chinese multinationals die zich steeds agressiever op de Nederlandse zadenmarkt bewegen. Maar het is heel moeilijk om daar precies je vinger op te leggen, want dat soort gegevens vind je niet terug in de jaarboeken.’

Monsanto

In dit kader wordt Monsanto vaak als de grote boeman weggezet, wereldwijd marktleider op het gebied van landbouwzaden. Nog in 2008 nam deze Amerikaanse multinational, die bijvoorbeeld vrijwel het hele maïsaanbod van Noord-Amerika beheerst, het Nederlandse De Ruiter Seeds over voor ruim 800 miljoen dollar.

Volgens het bedrijf is het volkomen logisch dat er octrooien op planteneigenschappen kunnen worden aangevraagd, zo legde een woordvoerder onlangs uit aan het onderzoeksprogramma Zembla. ‘Voedselproductie is een branche die zich technisch steeds verder ontwikkelt. Het octrooisysteem biedt de mogelijkheid om zowel te innoveren, als de bedenker te beschermen.’

Het is dit mantra waar Nederland in de Europese Unie lobby tegen voert, met de voor Landbouw verantwoordelijke staatssecretaris van Economische Zaken Sharon Dijksma als de grote roerganger. Vorig jaar al sprak ze in een brief aan de Kamer haar zorgen uit ‘dat de wereldvoedselvoorziening door allerlei oorzaken in handen dreigt te komen van steeds minder bedrijven met de mogelijke onwenselijke gevolgen daarvan voor innovatie in de plantenveredeling’. En naar aanleiding van de uitzending van Zembla beloofde Dijksma om zich volgend jaar tijdens het Nederlands voorzitterschap van de Europese Unie extra in te zetten om de Europese wetgeving op dit punt ten gunste van de Nederlandse kwekers te wijzigen.

Sneller

Wat betreft Geurts (CDA) kan dat allemaal nog wel een tandje sneller. “Maak vaart”, zo zal hij in het debat vandaag ook bij haar aandringen. “In hoog tempo worden nu octrooien aangevraagd. Als je eerst uitgebreide juridische beschouwingen afwacht kan het te laat zijn. Er moet nu al actie ondernomen worden.”

Hij vindt dat Nederland samen op moet trekken met andere landen met vergelijkbare belangen: Duitsland, Frankrijk, maar ook Polen. Zelf is hij daarover hoopvol: “Als we in Nederland hierover brede overeenstemming kunnen bereiken, dan moet dat Europees toch ook lukken?”

Hoogleraar Van der Kooij ziet de Nederlandse lobby in Europa met meer scepsis tegemoet. “Ook in Nederland is nog wel discussie en onderzoek over hoe zo’n uitgebreide kwekersvrijstelling er precies uit zou moeten zien. Laat staan dat we zomaar binnen Europa of op den duur zelfs met Azië en de Verenigde Staten hierover overeenstemming kunnen bereiken.”

“Bovendien heeft op de enkele genoemde Europese landen na vrijwel niemand überhaupt interesse in die hele kwekersproblematiek. Ik ben benieuwd hoe Dijksma dat op de agenda wil krijgen.”

Lichtpuntje

Terwijl de staatssecretaris dus aan dat moeizame Europese proces begint, hebben de multinationals alle ruimte om via overnames en octrooiaanvragen hun macht gestaag uit te breiden, erkent ook Van der Kooij. Toch benoemt hij nog één lichtpunt: “Bij de octrooi verlenende instanties is wel een tendens om kritischer te kijken naar de octrooiaanvragen op het gebied van biologisch materiaal. Dat zou een remmend effect kunnen hebben op de schaalvergroting.”

In de tussentijd heeft de kwekerslobby haar hoop gevestigd op het International Licensing Platform, waarbinnen bedrijven hebben afgesproken elkaar toegang te verlenen tot hun octrooien in ruil voor een ‘redelijke’ vergoeding. ‘Een stap in de goede richting’, aldus Plantum. Maar de sector ziet het wel uitdrukkelijk als een tussenoplossing en vindt dat niet de branche, maar de wetgever uiteindelijk met een duurzame oplossing moet komen waarbij toegang tot elkaars veredelingsproducten het uitgangspunt is.

Het belangrijkste argument daarvoor ligt voor de hand: aan zo’n sectorafspraak kunnen partijen zich desgewenst ook onthóuden. Er is er dan ook één die schittert door afwezigheid: Monsanto.

Tags: ,

Reageren?

Comments are disabled.